WSTĘP

Gliwice – kompaktowe, nie za duże, nie za małe miasto na granicy Śląska przemysłowego i wiejskiego. Z jednej strony ciąg płynnie przechodzących jedna w drugą miejscowości tworzących górnośląską aglomerację, z drugiej pola, rozciągające się gdzieś do Wodzisławia i dalej. Miasto jak na aglomerację śląską nietypowe – nie narosło wokół huty czy kopalni ani nie powstało z połączenia kilku wsi. Rozwijało się organicznie od średniowiecza.

Miasto bez korzeni, z historią, którą przerwała wojna i rok 1945, kiedy starzy mieszkańcy musieli wyjechać, a na ich miejsce przyszli nowi. Dla tych nowych na zawsze miało to pozostać obce miejsce, bo ich serca zostały gdzie indziej. Niektórzy przez długi czas nie wypakowywali walizek, wierząc, że wrócą do ukochanego Lwowa, przy którym Gliwice były jakąś duszną prowincjonalną pipidówą.

Teraz próbuje tych korzeni szukać, przypominając historię niemieckich Gliwic, przywołując twórczość Horsta Bienka czy dorobek Karla Schabika – przedwojennego radcy budowlanego i wizjonera, który wraz z miejskim ogrodnikiem, Richardem Riedlem (tak, naprawdę) stworzył miejską zabudowę opartą na koncepcji miasta-ogrodu. Zabudowę, której szczęśliwie nie zniszczyły ani PRL, ani współczesna deweloperka. Choć próbowały.

W centrum Gliwic stoi teatr – w zasadzie wypalona skorupa teatralnego budynku zniszczonego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. Odbywają się w nim koncerty, spektakle, seanse filmowe. Wśród okopconych, pokrytych bazgrołami ścian, z wyrwą po obrotowej scenie (pierwszej na Śląsku), z urywającymi się nagle schodami prowadzącymi na nieistniejący balkon. To bez wątpienia piękne, pełne magii miejsce, ale wciąż ruiny. I chyba trochę tak jest z budowaniem tożsamości współczesnych Gliwic na pamięci o przedwojniu, o mieście-duchu, mieście, którego już nie ma. Te działania są potrzebne i bardzo ważne, ale tymczasem w niepamięć odchodzą równie istotne dla historii gliwickiej kultury, a dużo późniejsze wydarzenia. I nie piszę tu ani o gliwickim epizodzie Tadeusza Różewicza, bo sam poeta traktował go jako rodzaj dobrowolnego wygnania, a za Gliwicami chyba nie przepadał, ani o twórczości Zagajewskiego czy Kornhausera, bo oni poetyckie kariery zrobili dopiero wtedy, kiedy wyjechali z rodzinnego miasta. Piszę o szarpidrutach i wyjcach, o wkurzonych dzieciakach w dziwnych ubraniach, grających zgrzytliwe piosenki w zespołach o nieprzyjemnych nazwach. Nazwach, które wtedy znał każdy, kto choć trochę interesował się muzycznym podziemiem. Nie przesadzam – nie tylko moim zdaniem Gliwicka Alternatywna Scena była zjawiskiem znaczącym, rezonującym w wymiarze daleko szerszym niż tylko lokalny. W czasem strasznych, czasem śmiesznych a czasem dziwacznych realiach polskich lat 80. na styku punkowego undergroundu i oficjalnej kultury studenckiej powstał zupełnie unikatowy – choć wpisujący się oczywiście w szerszy krajobraz nowofalowego fermentu – fenomen.

Darek Dusza – Śmierć Kliniczna, Absurd:

Gliwicka Alternatywna Scena? To określenie pojawiło się potem, w czasach Śmierci czy nawet Absurdu nikt się z nim nie identyfikował. Ja się z tym terminem zetknąłem dopiero w latach 90. Zresztą nie było tu sceny w takim rozumieniu, że robiliśmy jakieś wspólne koncerty czy podejmowaliśmy inne działania. Natomiast, co było moim zdaniem fajniejsze, wszyscy się jakoś kumplowaliśmy. Nie było żadnych animozji między kapelami, zresztą składy się mieszały i wymieniały – Czyczko zaliczył i Śmierć, i R.A.P. i Processs, z załogantów robili się muzycy, działo się. Processs grał bardzo oryginalnie, Brzytwa zawodowo cięła tego hardcore’a, czy to, co się wtedy nazywało hardcorem. Łączyły nas koleżeńsko-towarzyskie więzi i to było fajne. Zresztą te kapele działały w różnym czasie, trudno byłoby o jakieś wspólne granie. Ale starałem się chodzić na koncerty kolegów. U Darka Borówki z Brzytwy pierwszy raz widziałem komputer osobisty, Darek zaprojektował też okładkę płyty Darmozjadów – to były fajne kontakty.

Trochę szkoda, że czasy były inne i nie było wtedy w Gliwicach żadnej niezależnej wytwórni, która mogłaby jakoś wesprzeć te kapele – nie mówię o swoich, nie tylko w każdym razie – ale dzięki klubom studenckim naprawdę dużo się działo. Grały u nas chyba wszystkie zespoły punkowe i okołopunkowe działające wtedy w Polsce. W Gwarku odbywały się 2-3 koncerty tygodniowo. Klub gwarantował dobrą frekwencję, fajną załogę, dobre nagłośnienie – zespoły chciały tu grać. Gliwice nie są wielkim miastem, ale jeśli chodzi o tę punkowo-nowofalową mapę, to między 82 a 87 rokiem byliśmy bardzo jasnym punktem.

Paweł Tyrakowski – menadżer Processsu:

Nazwa GAS na pewno pojawiła się dużo później, może z potrzeby jakiegoś zdefiniowania, skatalogowania tego zjawiska. To były po prostu kluby, zespoły, ludzie, imprezy – nikt nie czuł potrzeby nazywania tego jakoś.

Dariusz Borowicz – Brzytwa Ojca:

To chyba był pomysł Pastora, naszego wokalisty. Narzekał, że Gdańska Scena Alternatywna podebrała mu nazwę, bo to on był pierwszy. I rzeczywiście Pastor pilnował, żeby ten skrót GAS się wszędzie pojawiał.

***

Dla mnie wszystko zaczęło się w kościele – w końcu jesteśmy w Polsce, w latach 80. Pod koniec szkoły podstawowej chodziłem na msze dla dzieci i młodzieży odprawiane w parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w niedziele o jedenastej. Traf chciał, że w tym samym czasie w studenckim klubie Gwarek organizowane były giełdy płytowe. I jakoś tak się stało, że najpierw zacząłem urywać się po kazaniu, potem przed kazaniem, potem tylko wstępowałem się przeżegnać, a w końcu zupełnie omijałem kościół i od razu szedłem na rynek, żeby po uiszczeniu symbolicznej opłaty za wstęp chłonąć w kłębach papierosowego dymu nową i fascynującą dla wczesnego nastolatka atmosferę. Syciłem oczy kolorowymi i błyszczącymi okładkami zagranicznych płyt – niektóre z nich były tak piękne, że musiałem wziąć je do ręki, narażając się na niezbyt, delikatnie mówiąc, miłe uwagi sprzedającego. Nasłuchiwałem rozmów toczonych przez bywalców giełdy. Imponowali mi wiedzą, luzem, byli tacy dorośli. W moich oczach należeli (zdecydowanie na wyrost) do magicznego świata rocka, choć pewnie ducha rebelii było w nich nie więcej niż w członkach klubu działkowca. Szczególną uwagę przyciągali zwłaszcza niektórzy z kręcących się po Gwarku giełdowiczów. Wyłamywali się ze swetrowo-wąsatego modowego kanonu w stylu wczesny Zanussi spotyka 07 zgłoś się. Wyglądali INACZEJ. Nie pasowali do szaro-burej tonacji, w jakiej zatopiony był PRL-u czasów Jaruzelskiego. Trochę jak z innej planety, chociaż przecież widziałem wśród nich druha Jacka, zastępowego zastępu Wilczków, z którego zostałem wydalony jako obozowa łamaga, więc byli jak najbardziej stąd. Teraz druh Jacek zamienił mundurek i rogatywkę na skórę i dredy – no tak, w końcu nawet przy harcerskim ognisku domagał się, by grano Marleya. No cóż, nie ma co ściemniać – chciałem być jak oni. Chciałem być hipem, albo punkiem, albo metalem – to jeszcze się ustali. Przechadzać się z winylem pod pachą, rzucać niedbałe „cześć” podobnym sobie bywalcom, zbijać piątki, wyglądać jak muzyk rockowy, ba, może nawet kiedyś naprawdę ZAGRAĆ? To byłoby coś! (Trzeba uważać, o czym się marzy. Różnie to bywa z marzeniami. No ale gdyby to człowiek wtedy wiedział).

I tak na kilka następnych lat gliwicki rynek i klub Gwarek stały się centrum mojego nastoletniego życia. To tu jako siedemnastolatek widziałem koncerty R.A.P-u czy Holy Toy – zespołu, który odkryłem kilka miesięcy wcześniej i kompletnie rozwalił mój nastoletni mózg. Nie wiedziałem wtedy, że mam sporo szczęścia, mieszkając właśnie w Gliwicach. Że to do nas przyjeżdża się na koncerty z całej, bliższej i dalszej okolicy. Że tu się trochę na moich oczach dzieje historia polskiego undergroundu, jakby to beznadziejnie nie zabrzmiało. I że po długich latach, które upłyną od czasu, gdy pierwszy raz przekroczyłem Gwarkową bramkę, a potem pierwszy raz zdjąłem okulary i ruszyłem w pogo pod sceną, a jeszcze później zszedłem do słynnej piwnicy pod Gwarkiem, żeby posłuchać Brzytwy Ojca na próbie, no więc, że po tym wszystkim siądę i spróbuję tę historię opisać. Choćby dlatego, że moi młodsi znajomi kojarzą Gwarek wyłącznie z kultową, też już zresztą nieistniejącą dyskoteką, która powstała w latach 90. Więc, mimo początkowych oporów (bo komu to, panie, potrzebne, bo co to ma być, jakaś izba pamięci pankroka?) postanowiłem spisać tę historię, zanim całkiem się rozpłynie w niepamięci. Spisałem ją subiektywnie, bo bez sensu byłoby udawać, że nie mam do niej emocjonalnego stosunku. Mam, to są miejsca, osoby i czasy, które wpłynęły na całe moje życie – pozwólcie więc, że nie będę się chował za figurą obiektywnego narratora. Czasem dodam coś od siebie, napiszę parę słów o tym, co dla mnie i ze mną zrobiła muzyka czy teksty moich starszych i zdolniejszych kolegów.

Ale przede wszystkim oddałem głos świadkom, uczestnikom i bohaterom wydarzeń, którzy opowiedzą o nich swoimi słowami. Ktoś, z kim rozmawiałem o pomyśle na tę książkę, powiedział mi „Przecież to proste, siadasz i piszesz, co wiesz”. Tylko że ja nie wiem, a na pewno nie wiem wszystkiego. Przy wielu rzeczach mnie nie było, bo po prostu za późno się urodziłem – początki mojej punkowej aktywności to mniej więcej lata 86-87, kiedy wiele najciekawszych rzeczy zdążyło się już wydarzyć. Poprosiłem więc bezpośrednich uczestników, twórców i animatorów Gliwickiej Alternatywnej Sceny i okolic, żeby podzielili się wspomnieniami. Na szczęście w zasadzie wszyscy się chętnie zgodzili.

Minęło 40 lat, więc naturalne jest, że wspomnienia czasem się zacierają, czasem plączą, różni świadkowie wspominają te same wydarzenia odmiennie. Taki punkowy Rashomon. Zazwyczaj nie korygowałem tego i nie prostowałem, chyba że rozbieżności dotyczyły kwestii zasadniczych. Ale to, czy Wojtek Czyczko znalazł sto koron podczas nagrywania singla, czy grania w filmie? To detal – ważna jest anegdota. Zależało mi na opowieści, nie na encyklopedycznej dokładności.

Zasiadając do pracy, musiałem przyjąć jakieś ramy czasowe. Ponieważ opowieść tyczyć ma przede wszystkim lat 80., zamknie ją ostatni koncert Brzytwy Ojca w zabrzańskim Domu Muzyki i Tańca, który był końcowym akordem Gliwickiej Alternatywnej Sceny. To, co działo się potem – przede wszystkim działalność squatu Krzyk czy pionierskie dla polskiego industrialu działania Tomka Twardawy – to już materiał na inną historię, tu jedynie ją zasygnalizuję.

Ta opowieść zaczyna się zaś nie w Gwarku i nie na rynku, lecz w miejscu o pięknej nazwie Zakłady Naprawcze Lokomotyw Elektrycznych.

KONFLIKT: PIERWSZA ZAŁOGA W MIEŚCIE

Darek Dusza:

Nie byliśmy ani pierwszymi punkami w mieście, ani pierwszą załogą, ani pierwszą kapelą. Już przed nami chodzili po Rynku kolesie w skórach i prochowcach, przeważnie poubierani na czarno. Nie wyglądali może jak pod butikiem Vivienne Westwood, ale wyróżniali się z szaroburego tłumu. Tych wszystkich wąsów, obsyfiałych tureckich sweterków, brrrr. Szybko poznaliśmy się z załogą Zbyszka, lidera Konfliktu, pierwszej gliwickiej kapeli punkowej. Śpiewał tam Maciek Hachuła, reszty już niestety nie pamiętam.

Zbyszek Suwała:

Pod koniec lat 70. zobaczyłem na gliwickim Zatorzu dwóch gości. Jeden miał krótkiego irokeza i przypominał mi Roberta de Niro w Taksówkarzu, a drugi był obcięty na pałę i nosił czarne oficerki. Robili piorunujące wrażenie. Już dwa miesiące później szliśmy z moim kumplem po ulicach miasta krótkowłosi, ubrani w skóry, obcisłe khaki, ciemne okulary i czarne oficerki, które podkuliśmy grubymi blachami dla zwiększenia efektu. Hałas był wspaniały, kiedy szliśmy przez główną halę dworca kolejowego w Gliwicach.

To był początek; potem w gazetach pojawiły się artykuły o punku, opisujące oczywiście, jaki jest zły. Ta nagonka na kulturę zachodnią właściwie obróciła się przeciwko „nim” (komunie), bo dali nam paliwo do działania i dokładne wzorce, które my powielaliśmy – i to z pasją.

W gazetach znalazłem spis kapel, których według nich nie warto było słuchać. Przesyłałem te informacje do siostry w Szwecji i tak powoli zaczęły docierać paczki z płytami.

Miałem gitarę akustyczną, zacząłem więc uczyć się chwytów, układać melodie oraz pisać teksty pierwszych piosenek. Nazywałem je „poezją robotnika” – taka satyra na ówczesne socjalistyczne hasła. Pamiętam tytuły: Zastanów się ojcze, Kolejka, Znowu siedzimy tu, Godzina policyjna, Wiesz jak jest... i podobne. Pozostało teraz pozbierać kapelę.

Mój młodszy kuzyn, a przy tym jeden z moich najbliższych kumpli zajął pozycję wokalisty, drugi kolega został gitarzystą, ja chwyciłem za bas. Pierwsze próby odbywały się w moim mieszkaniu. Kupiłem, a raczej wykombinowałem, jak wszystko inne w tamtych czasach, duży wzmacniacz – chyba eltrona – do którego podłączaliśmy wszystko: gitarę, bas i mikrofon. Potem wstawiłem jeszcze perkusję, którą przemalowałem na mój ulubiony czarny kolor. Perkusistą został młodzik ze szkoły przyzakładowej w ZNLE, gdzie pracowałem już od kilku lat. A jeszcze później przenieśliśmy nasz skromny sprzęt do przyzakładowej sali klubowej w ZNLE. Był rok 1981.

Pisałem następne „piosenki robotnika”, wybraliśmy też nazwę: Konflikt. Moimi pierwotnymi propozycjami były Zdechłe Szczury albo Gleiwitz SS, lecz okazały się one zbyt radykalne nawet dla kolegów z kapeli.

Stan wojenny zmusił nas do ciszy, wyzwalając też nowe pokłady gniewu oraz buntu. Sprzęt musieliśmy przewieźć z powrotem na moją chatę i przez jakiś czas znowu graliśmy w domu. Później, kiedy się uspokoiło, dostaliśmy zgodę kierowniczki na powrót do sali klubowej w ZNLE. Trwały regularne próby, a nawet odbywały się koncerty. Pierwszy zagraliśmy na własnych deskach, potem wystąpiliśmy w jakimś klubie Młodzieży Socjalistycznej, gdzie razem z nami grała też kapela reggae – nie pamiętam nazwy, ale grali w niej Piotrek Nowicki, Acan, Andrzejek i Muniek. Był też z nimi Poldek, taki pocieszny gościu (Poldek od lat mieszka w Hamburgu, ale do dzisiaj bywa na większości punkowych koncertów w Gliwicach, przynajmniej tych dużych. Łatwo go dostrzec, bo choć jest dość drobny, zawsze najlepiej wygląda i najlepiej się bawi – przyp. autora). Był to chyba ich pierwszy i ostatni występ, ale od tej pory się zaprzyjaźniliśmy.

Darek:

We wrześniu ‘81 grali koncert na Chorzowskiej, w jakimś klubiku na terenie Zakładów Naprawczych Lokomotyw Elektrycznych. Zapakowaliśmy się do tramwaju numer 4 i pojechaliśmy. Na koncercie pewnie było z 35, może 45 osób.

Co grali? Nie powiem ci. Uleciało mi to kompletnie. Pamiętam, że potem, już po zmianie nazwy na Teatr Uliczny grali dość zimnofalowo, spotkaliśmy się zresztą w Toruniu w OdNowie na festiwalu nowej fali. Ale to już dużo później. Na pewno Konflikt się nam bardzo spodobał – mnie, Czapelskiemu, Wojtkowi Jaczyczce. Nie tak, żebyśmy chcieli zakładać fanklub, ale było to fajne i inne. Dzisiaj trudno to sobie uświadomić, jak bardzo się wtedy ta muzyka odróżniała. Przede wszystkim szczeniacką szczerością. Muzyka Młodej Generacji to nie była żadna młodzież, tylko stare dziady. Często to były bardzo fajne kapele, ale jednak funkcjonujące w relacji „oni” – muzycy i „my” – publika. Punk to było po prostu „my”.

Pierwszym punkowym koncertem w Gliwicach, jeszcze przed Konfliktem, był jugosłowiański Sarlo Akrobata w Iksie. Też kompletnie nie pamiętam muzyki, ale pamiętam ich luz i nonszalancję – palili fajki, w połowie koncertu przestali grać, bo się pokłócili, coś się działo.

Wojciech Jaczyczko (Czyczko) – Śmierć Kliniczna, R.A.P., Processs:

Ekipa Zbyszka wyglądała bardzo ostro. Wszyscy byli świetnie ubrani. Robili sobie te pieszczochy, odlewali nity… Muzyka? Nie powiem ci, nie pamiętam. Ale było to coś, ten ich koncert w ZNLE.

***

Konflikt podzielił los wielu pionierów i został zapamiętany przez nielicznych, pozostawiając po sobie lokalną legendę, kilka do dzisiaj robiących wrażenie zdjęć i – niestety – żadnych nagrań. Kaseta wydana przez Zbyszka i rozprowadzana między znajomymi dawno zaginęła, a sam Zbyszek od końca lat 80. mieszka w Kanadzie. Konflikt po zmianie składu – basistą został Janusz Starzyński, a Zbigniew stanął za mikrofonem – przekształcił się w Teatr Uliczny, grający już zupełnie inną, bliższą postpunkowi muzykę, pozostająca – jak twierdzi lider – pod wpływem Bauhaus.

Zbyszek:

W 1983 r., po odejściu wokalisty oraz gitarzysty do woja, znalazłem nowego basistę i wytrawnego gitarzystę, a sam zacząłem śpiewać. Dorośliśmy do tego, aby tworzyć coraz ciekawsze utwory i kompozycje – już pod nazwą Teatr Uliczny. Teatr Uliczny był już bardziej zaawansowany, było w tym echo PIL, Bauhaus, Wire, Cabaret Voltaire, Gods Gift. Graliśmy w Gwarku, na scenie naszej świetlicy, w Leśnicy Śląskiej, a nawet w Toruniu na przeglądzie zespołów nowofalowych. Na pewno grali też wtedy Bikini i Klaus Mitffoch, Śmierci nie pamiętam – wydaje mi się, że oni grali w OdNowie rok wcześniej.

To był rok 1984. Potem, kiedy odszedł pałker, zaprzestaliśmy dalszych prób i rozstaliśmy się.

W 1985 r. dawny gitarzysta Teatru zaprosił mnie do eksperymentalnej kapeli, która miała próby w piwnicach pod starym rynkiem w Gliwicach. Przyniosłem nowe teksty, a kapelę nazwałem Corpus Delicti. Corpus Delicti był już zupełnie eksperymentalny i luzacki. A w 1987 r. wyjechałem do Kanady, gdzie mieszkam do dzisiaj.

***

Ale to już inna, późniejsza opowieść. Zespoły Zbyszka jeszcze się w tej książce pojawią, a teraz pora przenieść się do miejsca, które jest dla tej historii chyba najważniejsze: na Rynek, do klubu Gwarek.